چین و تضعیف اهرم اقتصادی آمریکا

به گزارش خبرگزاری قدس (قدسنا) دکتر علیرضا عرب کارشناس ارشد مسایل بین الملل در یادداشتی اختصاصی برای قدسنا نوشت: چین بزرگترین شاهرگ اساسی و حیاتی اقتصاد ایران، محسوب می شود. اما دولت آمریکا در مورد هدف قرار دادن این شریان حیاتی و اساسی اقتصاد ایران یعنی ، به علل متعدد ناتوان یا بی میل است. همچنین در خصوص حمایت از ایران، چین  از اهرم‌های تجاری و صادراتی زیادی برای بازدارندگی مقابل آمریکا برخوردار است.

بنابراین سوالات اصلی عبارتند از:

علل ناتوانی یا بی میلی دولت آمریکا در قطع شاهرگ حیاتی اقتصاد ایران، یعنی چین کدام است ؟  موانع آمریکا‌ چیست؟

 چشم انداز عملیات "طرد اقتصادی" دولت ترامپ‌ علیه اقتصاد ایران چگونه ارزیابی می شود؟

"عملیات طرد اقتصادی" (Operation Economic Outcast) آمریکا علیه ایران  یک نقص اساسی و بسیار مهم دارد . لذا به علت همین نقص اساسی و بسیار مهم، تحریم‌ها و فشار جدید اقتصادی دولت امریکا در چهار چوب "عملیات طرد اقتصادی" در قطع تمامی شریان های اقتصادی ایران ناکام خواهد بود.

این مهمترین و اساسی ترین نقص عملیات طرد اقتصادی امریکا در ارتباط با ایران همان ناتوانی یا بی میلی دولت ترامپ در مواجهه با چین‌ است.

چین طی سالهای اخیر بزرگترین خریدار نفت ایران بوده است و حدود ۹۰ درصد از نفت ایران از طریق شبکه‌ای از "ناوگان‌های سایه»"به چین منتقل شده است.

چین همچنین به سیستم پرداخت بین بانکی فرامرزی (CIPS) دسترسی می‌دهد.

 این‌ سامانه پرداخت بین‌بانکی بین المللی، نقل و انتقالات بانکی خارج از سیستم دلار آمریکا را تسهیل می‌کند.

 لازم‌ به ذکر است که از طریق این سیستم حجم مبادلات از ۶۸۰ میلیارد رنمینبی (RMB)(واحد رسمی پول چین) در روز به ۷۹۰ میلیارد رنمینبی از زمان آغاز جنگ ایران افزایش یافته است.

اما امریکا توانایی یا تمایل برخورد موثر و جدی با چین‌ را در راستای آسیب رسانی به ایران از نظر اقتصادی را ندارد.

مارکو روبیو وزیر امور خارجه امریکا در یک کنفرانس مطبوعاتی در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه آیا «عملیات طرد اقتصادی » دولت امریکا با چین برخورد موثر و جدی انجام خواهد داد، گفت برخورد جدی و موثر با چین سیستم مالی جهانی را منهدم خواهد کرد و  بنابراین منتفی است.

از جانبی دیگر چین نیز نگران عملیات طرد اقتصادی دولت امریکا علیه ایران نیست.

 سخنگوی وزارت امور خارجه چین عملیات طرد اقتصادی واشنگتن علیه اقتصاد ایران را «غیرقانونی» خواند و محکوم کرد.

همچنین یک تحلیلگر مهم چینی در مرکز اطلاعات اینترنتی چین، که یک رسانه خبری شورای دولتی است، عملیات طرد اقتصادی امریکا را «عملی از روی درماندگی» توصیف کرد و آن را عمدتا در راستای مصرف داخلی (داخل امریکا) و تقریبا غیر موثر بر ایران قلمداد کرد.

چین تحریم‌های معنادار و هدفمند امریکا علیه ایران را صرفا در راستای گشودن خطوط حمله جدید در جنگ تجاری امریکا با خود تفسیر می کند.

لذا دولت چین علنا اعلام کرده است که در صورت تحریم شرکتهایش توسط امریکا مقتدرانه با امریکا مقابله به مثل خواهد کرد.

چین اخیراً خود را به یک چارچوب قانونی برای مقابله به مثل با امریکایی ها مجهز کرده است.

در ماه مه ۲۰۲۶م ، چین برای اولین بار در پاسخ به تحریم‌های امریکا علیه چندین پالایشگاه نفت مستقل بزرگ خود، سیاست جدید «قوانین مسدودکننده» خود را به کار گرفت.

این قوانین عملاً ممنوعیت قانونی بر هر شرکتی در داخل یا خارج از چین اعمال خواهد کرد که از تحریم‌های امریکا علیه ایران پیروی کنند.

البته تاکنون، چین این قانون را اعمال نکرده است ، اما مستمرا به امریکا سیگنال می‌دهد که در صورت نیاز آماده انجام این اقدام راهبردی و موثر است.

لازم به ذکر است که چین در مواجهه اقتصادی - امنیتی با امریکا از اهرم بسیار موثری برخوردار است:

چین در تقابل با آمریکا می تواند اقدامات تلافی جویانه متداول را در دستور کار قرار دهد .

همچنین‌ می تواند رقابت اقتصادی -امنیتی خود با آمریکا را در حوزه های مختلف تشدید کند که این تشدید مطلوب امریکا نیست.

قدرتمندترین ابزارهای چین، ممنوعیت صادرات عناصر خاکی کمیاب به اروپا و آمریکا است .

عناصر خاکی کمیاب (rare earths)  گروهی از عناصر فلزی با خواص شیمیایی مشابه که شامل سری لانتانیدها و (معمولاً) اسکاندیم و ایتریم می‌شوند. این عناصر چندان کمیاب نیستند، اما معمولاً در طبیعت به صورت همراه با یکدیگر یافت می‌شوند و جداسازی آن‌ها از یکدیگر دشوار است.

اسکاندیم (Scandium) و ایتریم (Yttrium) دو عنصر شیمیایی مهم هستند که به همراه لانتانیدها، گروه فلزات واسطه خارجی یا همان عناصر کمیاب خاکی (Rare-Earth Elements) را تشکیل می‌دهند. این دو عنصر در جدول تناوبی در گروه ۳ قرار دارند.

 کاربرد اصلی:

صنایع هوافضا (آلیاژ با آلومینیوم)، چراغ‌های با شدت بالاصنایع الکترونیک (نمایشگرها، LED)، لیزرها (YAG)، ابررساناها، در ساخت بدنه هواپیماهای جنگی و تجهیزات ورزشی لوکس (مثل چوب بیسبال و فریم دوچرخه) کاربرد دارد.

در ساخت لیزرهای پرقدرت پزشکی و صنعتی استفاده می‌شود. همچنین در تولید فسفرهای قرمز رنگ برای نمایشگرهای قدیمی و ساخت آهنرباهای پیشرفته کاربرد دارد.

توقف صادرات عناصر خاکی کمیاب به امریکا در سال ۲۰۲۵م ، برخی از بخش‌های تولیدی امریکا ، به ویژه در بخش دفاعی، را به تعطیلی کشاند و ترامپ مجبور به عقب‌نشینی سریع از تعرفه‌هایی که علیه چین اعمال کرده بود، شد.

امریکا با دهه‌ها سرمایه‌گذاری چینی‌ها بر روی تولید عناصر خاکی کمیاب در  ظرفیت‌های پالایشی مواجه و در حال رقابت با چین است.

امریکا برای کاهش وابستگی کلی خود به چین در مورد این عناصر خاکی کمیاب تلاش کرده است.

 اما در عین حال، به دلیل آلودگی بسیار زیاد این مواد، بسیاری از این فرآیندهای پالایشی این مواد را با میل خود به خارج از امریکا منتقل کرده است.

امریکا قبلا یکی از بزرگترین پالایشگاه‌های مستقل چین و همچنین ۴۰ شرکت کشتیرانی چین را تحریم کرده است.

 طبق بسته جدید تحریمی نیز ، ۶۰ واسطه کوچک‌تر را هدف قرار می‌دهد.

اما دولت ترامپ هنوز به سراغ بانک‌های چینی مهم‌ و اساسی که از این پالایشگاه‌های تحریم شده حمایت می‌کنند نرفته است.

 همچنین امریکا تلاشی برای برچیدن سیستم پیچیده‌ای که چین از طریق آن به ایران پول می‌رساند، نکرده است.

نتیجه گیری

بنابراین ارزیابی کلی این است که در عملیات طرد اقتصادی جدید امریکا ، نشانه‌ای قوی از تمایل یا توانایی جدی برای تشدید نظام تحریم‌ها علیه ایران نیست .

اگر امریکا توانایی یا تمایل جدی برای تشدید نظام‌تحریم‌ها علیه ایران را داشت باید به نحو موثر و هدفمند شاهرگ اصلی اقتصاد ایران یعنی چین را تحریم می کرد.

این عدم توانایی یا تمایل امریکا جهت تحریم موثر چین‌، مطلوب چینی ها هست زیرا چین به ثبات اقتصادی نیاز دارد تا از اتکا به صادرات فاصله گرفته و به سمت تقاضای داخلی بیشتر حرکت کند.

ثبات اقتصادی چین مستلزم رابطه‌ای پایدار با امریکا است.

در همین راستا، چین به دنبال حفظ روند برگزاری اجلاس برنامه‌ریزی‌شده سپتامبر ۲۰۲۶م در امریکا بین ترامپ و شی جین‌پینگ رئیس جمهور چین است.

 در مجموع و به احتمال فراوان، چین و امریکا مایل به شعله‌ور کردن مجدد جنگ اقتصادی و تجاری یا تشدید تنش‌های امنیتی فیمابین خود نیستند.

این عدم توانایی یا تمایل تشدید موثر تحریم ها علیه ایران‌ توسط امریکا در نهایت به نفع ایران ارزیابی می شود.

امریکا در راستای افزایش فشار بر ایران، تمایلی یا توانایی اعمال فشار اقتصادی جدی ، هماهنگ و هدفمند بر چین‌ که شاهرگ اصلی و حیاتی اقتصادی ایران تلقی می شود را ندارد.

بنابراین در مجموع ایران فقط کافی است در مقابل ادامه محاصره دریایی و فشار نظامی موجود امریکا مقاومت کرده و با ابتکار عمل و عملیات های غیر قابل پیش بینی و حتی پیش دستانه اقدام به فرسایش اهرم نظامی و کم اثر کردن محاصره دریایی امریکا کند .

اعمال کنترل انحصاری ایران بر حاکمیت و ترانزیت در تنگه هرمز و عدم بازگشت وضعیت راهبردی تنگه‌ هرمز به قبل از جنگ(۹اسفند ۱۴۰۴ یا ۲۸ فوریه ۲۰۲۶م) نیز باید کمافی السابق در دستور کار با اولویت یک ایران قرار داشته باشد.