الگوریتم‌های مرگ در غزه؛ چگونه رژیم صهیونیستی با هوش مصنوعی زندگی فلسطینیان را به بانک اهداف تبدیل کرد؟
ارتش رژیم صهیونیستی در جریان جنگ نسل‌کشی علیه غزه، از فناوری‌های هوش مصنوعی برای نظارت بر فلسطینیان، طبقه‌بندی افراد و شناسایی اهداف بمباران استفاده کرده است.
به گزارش خبرگزاری قدس (قدسنا) به نقل از خبرگزاری شهاب، ارتش رژیم صهیونیستی در جریان جنگ نسل‌کشی علیه غزه، از فناوری‌های هوش مصنوعی مانند تشخیص چهره و ردیابی تلفن‌های همراه در سامانه هدف‌گیری استفاده کرد.
در غزه، فناوری‌ها پشت صفحه‌نمایش‌ها باقی نماندند، بلکه به بخشی از یک سامانه نظامی تبدیل شدند که هم‌زمان با حملات گسترده موشکی و استفاده از تُن‌ها مواد منفجره علیه خانه‌ها و مناطق مسکونی به کار گرفته شد؛ حملاتی که هزاران شهید و مجروح و ویرانی گسترده‌ای برجای گذاشت که نهادهای سازمان ملل و سازمان‌های حقوق بشری آن را مستند کرده‌اند.
عملیات هدف‌گیری
درحالی‌که داده‌ها، ارتباطات و تحرکات فلسطینیان به ورودی سامانه‌های طبقه‌بندی و شناسایی اهداف تبدیل شده بود، غیرنظامیان با پیامدهای سامانه‌ای روبه‌رو بودند که سرعت عملیات هدف‌گیری در آن به‌طور فزاینده‌ای افزایش می‌یافت؛ وضعیتی که پرسش‌هایی جدی درباره دقت اطلاعات و مسئولیت نهادهای تأمین‌کننده و استفاده‌کننده از این فناوری‌ها مطرح می‌کند.
از انسان تا داده
در نوامبر ۲۰۲۳، ارتش رژیم صهیونیستی در یکی از ایست‌های بازرسی نوار غزه، مصعب ابوطُه را پس از شناسایی با فناوری تشخیص چهره متوقف کرد. این موضوع در تحقیقی که روزنامه «نیویورک‌تایمز» در مارس ۲۰۲۴ منتشر کرد، افشا شد.
این تحقیق نشان داد ارتش رژیم صهیونیستی از برنامه‌ای استفاده کرده که در ابتدا برای جست‌وجوی اسرای «اسرائیلی» نزد مقاومت در غزه طراحی شده بود، اما بعدها دامنه استفاده از آن گسترش یافت و شناسایی افرادی را نیز دربر گرفت که به ارتباط با جنبش حماس و دیگر گروه‌های فلسطینی مظنون بودند. این گزارش همچنین اشاره کرد که فناوری مذکور گاهی دچار خطا شده و غیرنظامیان را به‌عنوان افرادی در فهرست اهداف اسرائیل طبقه‌بندی کرده است.
در سپتامبر ۲۰۲۴، سازمان «دیده‌بان حقوق بشر» استفاده ارتش رژیم صهیونیستی از چندین سامانه دیجیتال را مستند کرد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت بودند از:
لاوندر (Lavender): سامانه‌ای که برای افراد، بر اساس میزان ظن به عضویت آن‌ها در گروه‌های مسلح، امتیازهای تخمینی تعیین می‌کند.
الحسوره یا انجیل (The Gospel): سامانه‌ای که به تولید فهرست اهداف احتمالی کمک می‌کند.
ابزار بابا کجاست؟ (Where's Daddy?): ابزاری که حضور فرد تحت تعقیب را در مکانی مشخص، اغلب در خانه‌اش، ردیابی می‌کند.
این سازمان درباره خطرات اتکا به داده‌هایی هشدار داد که ممکن است ناقص یا نادقیق باشند؛ چراکه حضور یک تلفن همراه در مکانی مشخص لزوماً به معنای حضور صاحب آن نیست، همان‌طور که تغییر شماره تلفن یا محل سکونت نیز به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه فعالیت نظامی باشد.
این خطاها در غزه خطرناک‌تر می‌شوند؛ جایی که آوارگی گسترده، قطع ارتباطات و تغییر مداوم محل سکونت، احراز هویت افراد و تعیین موقعیت آن‌ها را به مسئله‌ای مرتبط با جان غیرنظامیان تبدیل کرده است.
سی دقیقه برای تولید اهداف
تحقیقی که روزنامه «واشنگتن‌پست» در دسامبر ۲۰۲۴ منتشر کرد، نشان داد ارتش رژیم صهیونیستی پس از کاهش تعداد اهداف در دسترس خود در ابتدای جنگ، به سامانه «الحسوره» روی آورد تا اهداف بیشتری تولید کند.
این روزنامه به نقل از یک افسر سابق نوشت که این سامانه کاری را که پیش‌تر حدود یک هفته زمان می‌برد، به تقریباً ۳۰ دقیقه کاهش داده است.
این تحقیق همچنین فاش کرد که سامانه «لاوندر» برای طبقه‌بندی افراد به شاخص‌های دیجیتال متعددی متکی بوده است؛ ازجمله حضور نام افراد در گروه‌های اپلیکیشن «واتس‌اپ» که اعضای آن‌ها به عضویت در گروه‌های مسلح مظنون بودند، تغییر مکرر نشانی محل سکونت و شماره تلفن یا درج نام آن‌ها در پرونده‌های اطلاعاتی داخلی.
بر اساس این تحقیق، در ابتدای جنگ، شرط تأیید نتایج سامانه «لاوندر» با اتکا به دو منبع اطلاعاتی انسانی، به یک منبع کاهش یافت. یکی از منابع نیز از مواردی سخن گفت که در آن افراد بدون تأیید مستقل پیش‌بینی‌های سامانه، هدف قرار گرفته بودند.
این سامانه تنها در داخل نهاد نظامی ساخته و توسعه نیافته بود، بلکه به خدمات رایانش ابری و پردازش داده شرکت‌های تجاری فناوری، به‌ویژه «مایکروسافت» و «گوگل»، متکی بود.
در تحقیقی که روزنامه «گاردین» با همکاری دو وب‌سایت «+۹۷۲» و «لوکال کال» در اوت ۲۰۲۵ منتشر کرد، فاش شد که واحد ۸۲۰۰ اطلاعات نظامی اسرائیل از فضای اختصاصی در پلتفرم «آژور» متعلق به شرکت مایکروسافت برای ذخیره حجم عظیمی از مکالمات تلفنی رهگیری‌شده از غزه و کرانه باختری استفاده کرده است.
این روزنامه به نقل از منابع خود گزارش داد که اطلاعات استخراج‌شده از این مکالمات در فعالیت‌های اطلاعاتی و جست‌وجوی اهداف حملات هوایی اسرائیل در جریان جنگ نسل‌کشی مورد استفاده قرار گرفته است.
همچنین اسناد داخلی منتشرشده از سوی روزنامه «واشنگتن‌پست» در ژانویه ۲۰۲۵، درخواست‌های وزارت جنگ اسرائیل برای دریافت اختیارات گسترده‌تر در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی توسعه‌یافته توسط شرکت «گوگل» را آشکار کرد؛ ازجمله پلتفرم «ورتکس ای‌آی» (Vertex AI) و مدل «جمینای» (Gemini).
این شواهد نشان می‌دهد شرکت‌های فناوری خدماتی ازجمله ذخیره‌سازی و پردازش داده‌های فلسطینیان را ارائه کرده و ابزارهای هوش مصنوعی و تحلیل اطلاعات را در اختیار گذاشته‌اند؛ ابزارهایی که بنا بر تحقیقات رسانه‌ای، ارتش اسرائیل در فعالیت‌های اطلاعاتی خود از آن‌ها استفاده کرده است. بااین‌حال، اسناد منتشرشده ثابت نکرده‌اند که این شرکت‌ها مستقیماً تصمیم به هدف قرار دادن فلسطینیان گرفته باشند.
غزه؛ میدان آزمایش
دکتر فداء المدهون، استاد رسانه و هوش مصنوعی در غزه، معتقد است این منطقه صرفاً به میدان جنگ تبدیل نشده، بلکه به «میدان آزمایش پیشرفت‌های نظامی مبتنی بر هوش مصنوعی» بدل شده است. او تأکید می‌کند که فلسطینیان هزینه استفاده و آزمایش این فناوری‌ها را با خون فرزندان خود پرداخته‌اند.
المدهون در گفت‌وگو با خبرگزاری «شهاب» می‌گوید پهپادها و سامانه‌هایی که اطلاعات را جمع‌آوری و اهداف را با سرعت بسیار بالا تعیین می‌کنند، خطرات به‌کارگیری هوش مصنوعی در جنگ را آشکار کرده‌اند. او به تصاویر و گزارش‌هایی اشاره می‌کند که حملات به خانه‌ها، مدارس، خانواده‌ها و غیرنظامیان را مستند کرده‌اند.
او اضافه می‌کند که عمیق‌ترین مشکل به ماهیت نگاه سامانه‌های خودکار به انسان بازمی‌گردد؛ این سامانه‌ها انسان را با زندگی، خانواده و شرایط خاص او نمی‌بینند، بلکه با او همچون یک عدد، نشانه یا احتمال برخورد می‌کنند.
به‌محض آنکه یک فرد به داده‌ای درون یک الگوریتم تبدیل شود، هدف قرار دادن او ممکن است آسان‌تر شود؛ بدون آنکه درک واقعی از شرایط محل وجود داشته باشد یا بررسی کافی درباره حضور کودکان و خانواده‌ها در آن صورت گیرد.
المدهون هشدار می‌دهد که نبود نظارت، ضوابط اخلاقی و سازوکارهای پاسخ‌گویی، به این فناوری‌ها اجازه می‌دهد روند کشتار را تسریع و دامنه ویرانی را گسترش دهند؛ به‌گونه‌ای که یک خطای فنی می‌تواند در عرض چند ثانیه به فاجعه‌ای بزرگ تبدیل شود.
درحالی‌که غزه بهای این کاربردها را با جان فرزندان، خانه‌ها و محله‌های خود می‌پردازد، الگوریتم‌ها پشت صفحه‌نمایش‌ها و دور از درد، ویرانی و پیامدهای تصمیماتی باقی می‌مانند که در شکل‌گیری آن‌ها نقش دارند.
او معتقد است این تجربه پرسشی فراتر از مرزهای پیشرفت فناوری مطرح می‌کند: چه کسی حدود استفاده از هوش مصنوعی در جنگ‌ها را تعیین می‌کند و هنگامی که غیرنظامیان کشته می‌شوند، چه کسی مسئول پیامدهای آن است؟
المدهون هشدار می‌دهد که فقدان اخلاق و پاسخ‌گویی در این حوزه، نه‌تنها غزه، بلکه تمام بشریت را در معرض خطر قرار می‌دهد.
او در همین زمینه به آنچه مستند «نازا» در سپتامبر ۲۰۲۶ فاش کرد، استناد می‌کند. این مستند که با همکاری روزنامه «گاردین» تولید شده، شامل شهادت‌های ۲۴ نفر از کارکنان یا افراد آگاه به سامانه‌های نظارت و هدف‌گیری در ساختار نظامی اسرائیل است.
بر اساس این شهادت‌ها، سامانه‌هایی وجود دارند که با تحلیل سیگنال‌های تلفن همراه و داده‌های دیجیتال، افراد و ساختمان‌های مسکونی را شناسایی می‌کنند. همچنین خانه‌هایی در شب هدف حمله قرار گرفته‌اند، درحالی‌که از پیش مشخص بوده است این حملات ممکن است به کشته شدن اعضای خانواده افراد هدف منجر شود.
گروه تولیدکننده این مستند اعلام کرده است که با بیش از ۱۰۰ منبع آگاه از سامانه‌های هدف‌گیری و سازوکار تأیید حملات گفت‌وگو کرده است.
از سوی دیگر، سازمان «دیده‌بان حقوق بشر» نیز در گزارش سال ۲۰۲۶ خود درباره هوش مصنوعی در حوزه نظامی، نسبت به خطرات اتکا به سامانه‌های توصیه‌گر و تحلیلگر در تصمیم‌گیری‌های مربوط به هدف‌گیری و برآورد خسارات غیرنظامی هشدار داد.
این سازمان همچنین درباره پدیده «سوگیری اتوماسیون» هشدار داده است؛ وضعیتی که در آن کارکنان به خروجی سامانه‌های خودکار بیش از اندازه اعتماد می‌کنند، حتی زمانی که داده‌ها ناقص یا نتایج نادقیق باشند.
روزنامه «گاردین» نیز در تحقیقی که در ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر کرد، به بررسی سامانه دیجیتال فرماندهی و کنترل «صیاد» متعلق به شرکت «البیت سیستمز» پرداخت. این روزنامه به ارائه‌ای از سوی این شرکت اشاره کرد که در آن از شناسایی حدود ۸۵۰ هزار «هدف» توسط این سامانه، از اکتبر ۲۰۲۳ تا پایان سال ۲۰۲۵ و در چندین عرصه عملیاتی، سخن گفته شده بود.
همچنین در گزارش سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۶، غزه به‌عنوان یکی از نمونه‌های مهم استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی توسعه‌یافته در بخش تجاری در عملیات واقعی نظامی مطرح شد. این گزارش درباره خطرات داده‌های نادقیق، خطاهای الگوریتمی و ضعف نظارت قانونی و اخلاقی هشدار داد.
فهرست‌های مرگبار اهداف
تحقیقات و شهادت‌هایی که استفاده از این سامانه‌ها را مستند کرده‌اند، تأیید می‌کنند که هوش مصنوعی یکی از مهم‌ترین ابزارهایی بوده است که ارتش رژیم صهیونیستی در جریان جنگ نسل‌کشی علیه غزه برای تحلیل اطلاعات، طبقه‌بندی فلسطینیان و شناسایی افراد و مکان‌های مستعد هدف‌گیری به کار گرفته است.
این فناوری‌ها در چارچوب یک سامانه نظامی مورد استفاده قرار گرفتند که داده‌های دیجیتال را برای تهیه فهرست اهداف و تسریع عملیات هدف‌گیری به کار می‌گرفت.
در غزه، داده‌های فلسطینیان از مرحله نظارت به مرحله طبقه‌بندی منتقل شد؛ سپس از طبقه‌بندی به شناسایی موقعیت‌ها و اهداف رسید و در نهایت وارد سامانه‌ای نظامی شد که خانه‌ها و محله‌های مسکونی را بمباران کرد.
درحالی‌که الگوریتم‌ها پشت صفحه‌نمایش‌ها باقی ماندند، فلسطینیان در خانه‌ها و محله‌های خود با پیامدهای جنگ روبه‌رو شدند و بهای انسانی سامانه‌ای را پرداختند که مسئولیت آن باید متوجه همه کسانی باشد که ابزارهایش را توسعه داده‌اند، خدمات مورد نیازش را تأمین کرده‌اند یا از خروجی‌های آن در تصمیم‌گیری‌های مربوط به هدف‌گیری استفاده کرده‌اند.